Ambalaj tasarımı nasıl yapılır? Etiket kuralları, barkod ve baskı dosyası
Ambalaj ve etiket tasarımı adım adım: zorunlu etiket bilgileri, en küçük yazı boyutu, 2026 son tarihi, barkod ölçüsü, bıçak izi ve baskı dosyası.
Ambalaj tasarımı, bir ürünün kutusunu, şişesini, poşetini ya da etiketini satış, kullanım ve yasal bilgi için düzenleme işidir. Logo ve afişten farkı şu: ambalajın beş ya da altı yüzü var, her yüzün ayrı bir görevi var ve bazı bilgilerin nerede, hangi boyda duracağını yönetmelik belirliyor.
Bu yazıda ambalaj ve etiket tasarımını adım adım, gıda etiketindeki zorunlu bilgileri ve yazı boyutlarını, barkod ölçülerini, bıçak izi ile baskı dosyasını ve e-ticarette ambalajın nasıl göründüğünü bulacaksın. Yönetmelik maddeleri Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'nin 6 Nisan 2024 değişikliğini de içeren metninden alındı.
31 Aralık 2026'ya iki ay kaldı
Ambalaj tasarımı adım adım
Ürünü rafta ve ekranda nerede duracağına göre tanımla
Ürün market rafında mı, kafe tezgahında mı, yalnız internette mi satılacak? Rafta yanında hangi ürünler duruyor? Üç dört rakip ürünü alıp masaya diz, fotoğrafla. Renkleri, yazı büyüklüklerini ve ön yüzdeki bilgi sırasını not et. Bu notlar, ön yüzde neyin farklı olacağını belirler.
Ambalaj türünü ve matbaayı erkenden seç
Kutu, etiket, doypack (ayakta duran poşet) ya da şişe: her birinin baskı yöntemi, malzemesi ve en az sipariş adedi farklı. Tasarıma başlamadan matbaadan bıçak izini (kesim şablonunu) ve teknik kurallarını al. Tasarımı bitirip sonra matbaa aramak, dosyayı baştan kurmak demektir.
Ambalaj türleri ve baskı yöntemleri
Ambalaj türü, tasarımın sınırlarını belirler. Aynı logo bir karton kutuda ve şeffaf bir etikette farklı davranır.
| Ambalaj | Genelde basıldığı yöntem | Tasarımda dikkat |
|---|---|---|
| Karton kutu | Ofset baskı, sonra kesim ve katlama | Bıçak izine göre kurulur; yapıştırma kanadına ve katlanma çizgisine yazı konmaz |
| Rulo etiket | Dijital baskı ya da flekso | Etiketin şişedeki kıvrımı ve rulodaki sarım yönü baştan bilinir |
| Tabaka etiket | Dijital baskı | Az adette elle yapıştırılır |
| Doypack, poşet | Rotogravür ya da dijital | Kapanma yeri ve dikiş payı tasarımı keser; şeffaf pencere varsa ürün tasarımın parçası olur |
| Şeffaf etiket | Dijital baskı, beyaz mürekkep ile | Beyaz mürekkep basılmazsa renkler ürünün rengiyle karışır |
| Kraft kağıt | Ofset ya da dijital | Kağıt kahverengi olduğu için açık renkler ve ince yazı kaybolur |
Az adetle başlayan markalar için dijital baskı yaygın; kalıp maliyeti yok, birkaç yüz adet basılabiliyor. Adet arttıkça flekso ve ofset birim fiyatta öne geçer ama kalıp ve hazırlık maliyeti ekler. Hangi adette geçiş yapılacağını matbaanın teklifi gösterir; aynı dosyayla iki üç matbaadan, iki farklı adet için fiyat almak en net yol.
Gıda etiketinde zorunlu bilgiler
Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'nin 9. maddesi, hazır ambalajlı gıdada şu bilgileri zorunlu tutuyor (istisnalar saklı):
- Gıdanın adı
- Bileşenler listesi
- Alerjiye ya da intoleransa neden olan madde veya ürünler
- Belirli bileşenlerin ya da bileşen gruplarının miktarı
- Net miktar
- Tavsiye edilen tüketim tarihi ya da son tüketim tarihi
- Özel muhafaza ve kullanım koşulları
- Gıda işletmecisinin adı ya da ticari unvanı ve adresi
- İşletme kayıt numarası ya da tanımlama işareti
- Menşe ülke
- Gerekiyorsa kullanım talimatı
- Hacmen yüzde 1,2'den fazla alkol içeren içeceklerde alkol derecesi
- Beslenme bildirimi
Buna ek olarak 11. madde parti işaretini ya da numarasını ister. Bilgiler Türkçe verilir (18. madde); başka dilde etiket eklenebilir ama Türkçe zorunlu.
Bu bilgilerin nasıl yazılacağını 16. madde belirliyor. Bilgi kolay görülecek, açıkça okunacak ve silinmeyecek biçimde yazılır. Başka bir yazı ya da görsel bu bilgileri gizleyemez, bölemez ya da kesemez. Yazı ile zemin arasında belirgin bir kontrast olmalı. Arka yüzdeki bileşen listesini fotoğrafın üstüne yazmak ya da açık gri zemine beyaz yazmak bu yüzden sorun çıkarır.
| Durum | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Zorunlu bilgilerin yazı boyutu | x-yüksekliği en az 1,2 mm | 16/2 |
| En geniş yüzeyi 80 cm²'den küçük ambalaj | x-yüksekliği en az 0,9 mm | 16/3 |
| Ürün adı, net miktar, alkol derecesi | Temel görüş alanında (ön yüzde) | 16/4 (2024) |
| Ürün adının yazımı | Bütün kelimeler aynı boy, yazı tipi ve stilde | 16/6 (2024) |
| En geniş yüzeyi 10 cm²'den küçük ambalaj | Ad, alerjen, net miktar, tarih ve kayıt numarası yeter | 19/2 |
| Alerjenler | Bileşen listesinde punto, stil ya da zemin rengiyle vurgulanır | 24 |
X-yüksekliği, küçük "x" harfinin boyudur; punto ile aynı şey değildir. Aynı puntoda yazılan iki yazı tipinden birinin x-yüksekliği diğerinden belirgin biçimde küçük olabilir. Bu yüzden "en az 6 punto" gibi kestirme bir kural yanıltır. Seçtiğin yazı tipinde küçük bir "x" yazıp dosyada ölç; 1,2 mm'nin altında kalıyorsa puntoyu büyüt.
"Temel görüş alanı" yönetmelikte, tüketicinin ilk bakışta görmesi beklenen ve ürünü hemen tanımasını sağlayan yüz olarak tanımlanıyor. 2024 değişikliğiyle tanıma "markanın en büyük yazıldığı" görüş alanı ifadesi eklendi. Yani logonun en büyük durduğu yüz, ürün adının ve net miktarın da durması gereken yüz.
Net miktar ve rakam yüksekliği
Net miktarın rakamlarının en küçük boyu ayrı bir yönetmelikte, Hazır Ambalajlı Mamullerin Ağırlık ve Hacim Esasına Göre Net Miktar Tespitine Dair Yönetmelik'in Ek I'inde yazıyor. Bu yönetmelik AB'nin 76/211 sayılı direktifinden uyarlandı.
| Nominal miktar | Rakamların en az yüksekliği |
|---|---|
| 50 g ya da ml ve altı | 2 mm |
| 50'den fazla, 200 g ya da ml'ye kadar | 3 mm |
| 200'den fazla, 1000 g ya da ml'ye kadar | 4 mm |
| 1000 g ya da ml'den fazla | 6 mm |
Ambalajlarda gördüğün küçük "℮" işareti, ürünün bu yönetmeliğin dolum kurallarına göre doldurulduğunu gösteriyor. Zorunlu değil; konacaksa en az 3 mm yüksekliğinde ve net miktarla aynı görüş alanında olmalı.
Barkod ölçüsü ve yeri
Markette satılacak ürün için barkod numarası GS1 Türkiye'den alınır; barkod görseli bu numarayla üretilir. Tasarımcının işi barkodu doğru boyda, doğru yerde ve okunur renkte yerleştirmek.
| En küçük | Önerilen | En büyük | |
|---|---|---|---|
| Modül genişliği (en ince çubuk) | 0,264 mm | 0,330 mm | 0,660 mm |
| Çubuk yüksekliği | 18,28 mm | 22,85 mm | 45,70 mm |
| Büyütme oranı | yüzde 80 | yüzde 100 | yüzde 200 |
Değerler GS1'in tüketici ürünlerindeki EAN-13 barkodu için verdiği aralık. Önerilen boyutta barkod, iki yanındaki boşlukla birlikte yaklaşık 37,3 mm genişliğinde. Barkodun solunda en ince çubuğun 11 katı, sağında 7 katı kadar boş alan (sessiz alan) bırakılır; bu boşluğa yazı, çerçeve ya da desen girmez.
Sık yapılan üç hata var. Birincisi barkodu yer kazanmak için alttan kesmek; çubuk yüksekliği seçilen boyutun yüksekliğinden kısa olamaz, yüzde 80 boyutta bile en az 18,28 mm. İkincisi barkodu kırmızı, turuncu ya da sarı basmak; kasa okuyucularının çoğu kırmızı ışıkla okur ve bu renklerdeki çubukları zeminden ayıramaz. Koyu renk çubuk (siyah, lacivert, koyu yeşil) açık zemin üstünde en güvenli seçim. Üçüncüsü dar bir şişede barkodu kıvrım boyunca yatay uzatmak; barkodun kenarları kıvrımın arkasına döner ve okuyucu onları göremez. Kıvrım belirginse barkodu çubuklar yatay duracak biçimde, şişe boyunca dikey yerleştir.
1. bölüm Baskı
Bıçak izi, taşma payı ve güvenli alan
Kutu ve kesimli etiket, matbaanın bıçak izi denilen kesim şablonu üstüne kurulur. Bıçak izi dosyada ayrı bir katmanda durur: kesim çizgisi, katlanma çizgisi ve yapıştırma kanadı farklı renk ya da çizgi tipiyle işaretlenir. Bu katman basılmaz; yalnız kesim makinesine yol gösterir.
- Taşma payı: zemin rengi ya da fotoğraf kesim çizgisinin dışına taşar. Çoğu matbaa 3 mm ister; bazı kutu ve etiket işlerinde 2 ya da 5 mm istenebilir. Değeri matbaanın şablonundan oku.
- Güvenli alan: yazı, logo ve barkod kesim çizgisinden içeride durur. Etikette en az 2-3 mm, kutuda katlanma çizgilerinden de uzak dur. Kesim birkaç milimetre kayabilir; kenara yakın yazı kesilir.
- Yapıştırma kanadı: kutunun yapıştırılan kanadına baskı gelmez ya da yalnız zemin rengi gelir. Bazı matbaalar yapıştırma yerinin boş bırakılmasını ister, çünkü tutkal mürekkebe zayıf tutunur.
Rulo etiket basılacaksa sarım yönünü matbaayla konuş. Etiket makinesi ya da elle yapıştırma, etiketin rulodan hangi yöne çıkacağını belirler. Yanlış yönde sarılmış rulo, etiketlerin ters yapışması demektir.
Renk ve malzeme
Ekranda gördüğün renk RGB, basılan renk CMYK ya da Pantone. Ambalaj, markanın rengini en çok tekrar eden yerdir. Logo rengi ambalajda her baskıda biraz farklı çıkarsa rafta yan yana duran iki ürün iki ayrı marka gibi görünür.
- CMYK: fotoğraflı ve çok renkli ambalajlarda kullanılır. Renk her baskıda küçük farklarla çıkabilir.
- Pantone (spot renk): markanın ana rengi tek bir hazır mürekkeple basılır. Ofset ve fleksoda renk tutarlılığı için tercih edilir; dijital baskıda Pantone çoğu zaman CMYK ya da genişletilmiş renk setiyle taklit edilir; rengin birebir tutması gerekiyorsa matbaaya sor.
- Beyaz mürekkep: şeffaf etikette, metalize ve kraft zeminde renklerin altına basılır. Dosyada beyaz için ayrı bir katman ya da spot renk hazırlanır.
Malzemenin rengi tasarımın rengini değiştirir. Kraft kağıda basılan açık mavi grileşir, krem zemin beyazların hepsini sarıya çeker. Rengi seçmeden önce matbaadan o malzemeye basılmış bir örnek iste.
Lak, varak ve kabartma gibi son işlemler de dosyada ayrı katmanla işaretlenir. Varak (sıcak yaldız) ve kabartma kalıp gerektirir; her biri ayrı maliyet ve ek süre demektir. İnce yazıyı varakla ya da kabartmayla basmak çoğu zaman dolar; bu işlemleri logo ve büyük başlıkta kullan.
Baskıya hazır dosya: kontrol listesi
Ambalajın matbaaya gitmeye hazır mı?
Son tüketim tarihi ve parti numarası çoğu zaman tasarıma basılmaz; dolum sırasında ayrı bir makineyle ambalajın üstüne yazılır. Bunun için açık renkli, düz bir alan bırak ve yerini dolumu yapacak üreticiyle konuş. Koyu desenli zemine basılan tarih okunmaz.
E-ticarette ambalaj
İnternetten satılan ürünün ambalajını müşteri önce ekranda, küçük bir karede görür. Ön yüzün bu küçük boyutta da okunması gerekir: ürün adı ve ne olduğu, telefon ekranındaki bir liste görselinde seçilebilmeli. Etiketi tasarlarken ön yüzü telefonda liste görseli boyutuna küçültüp bak.
Gıda satıyorsan bir kural daha var. Yönetmeliğin 17. maddesine göre uzaktan satılan gıdada, tarih dışındaki zorunlu bilgiler satın alma tamamlanmadan önce ürün sayfasında ya da açıkça belirtilen başka bir yolla sunulmalı. Arka yüzün okunur bir fotoğrafı ya da bilgilerin yazılı hali bu yüzden ürün sayfasında bulunmalı. Ambalajın ürün fotoğrafında nasıl görüneceğini düşünmek için yapay zeka ile ürün fotoğrafı yazımıza da bakabilirsin.
Kargo ile gönderilen ürünün dış kutusu da ambalajın parçası. Kutunun içine basılan bir cümle, logo ya da desen, kutuyu açan kişinin ilk gördüğü şeydir ve tek renk baskıyla yapılabilir.
Kozmetik ve diğer ürünler
Kozmetik, temizlik ürünü ve takviye gıdada etiket kuralları ayrı yönetmeliklerden gelir. Kozmetikte örneğin 30 aydan uzun dayanan ürünlerde açıldıktan sonra kullanım süresi, üstünde ay sayısı yazan açık kavanoz simgesiyle gösterilir. Gıda dışı bir ürünün ambalajını tasarlıyorsan zorunlu bilgileri ürünün tabi olduğu yönetmelikten ve üreticiden al; gıdanın kurallarını aynen uygulamak eksik ya da fazla bilgiye yol açar.
Yap
- Rakip ürünleri masaya dizip tasarıma raftan başla.
- Bıçak izini ve teknik kuralları tasarımdan önce matbaadan al.
- Yasal metni en baştan tasarıma koy.
- Yazı boyutunu x-yüksekliğiyle ölç.
- Gerçek boyda prova basıp ürünün üstünde dene.
Yapma
- Ürün adını "çilekli" küçük, "yoğurt" büyük diye iki boyda yazma.
- Barkodu kırmızı basma, alttan kesme.
- Bileşen listesini fotoğrafın ya da desenin üstüne yazma.
- Yapıştırma kanadına ve katlanma çizgisine yazı koyma.
- Kraft ya da şeffaf malzemede beyaz mürekkebi unutma.
Ambalaj kurumsal kimliğin parçası
Ambalaj, markanın renklerini, yazı tiplerini ve dilini en çok insanın elinde tuttuğu yer. Kimliği oturmamış bir markada her yeni ürün başka bir tasarımcının elinden çıkmış gibi görünür; ürün ailesi rafta dağılır. Ambalaja başlamadan önce logonun, renk paletinin ve yazı tiplerinin hazır olması işi hızlandırır. Bu temeli kurumsal kimlik nedir yazımızda, renk tarafını renk paleti yazımızda anlattık.
Sık sorulanlar
Ambalaj tasarımı nasıl yapılır?
Ürünün satılacağı rafı ve rakip ürünleri inceleyerek başlanır. Sonra ambalaj türü ve matbaa seçilir, bıçak izi alınır, yüzler görevlerine göre ayrılır ve yasal metin toplanır. Tasarım marka kimliğinin üstüne kurulur, gerçek boyda prova ile denenir ve matbaanın kurallarına göre baskı dosyası hazırlanır.
Gıda etiketinde hangi bilgiler zorunlu?
Gıdanın adı, bileşenler, alerjenler, belirli bileşenlerin miktarı, net miktar, tavsiye edilen ya da son tüketim tarihi, muhafaza koşulları, işletmecinin adı ve adresi, işletme kayıt numarası, menşe ülke, gerekiyorsa kullanım talimatı ve alkol derecesi, beslenme bildirimi. Parti numarası da ayrıca istenir.
Etiketteki yazı en az kaç mm olmalı?
Zorunlu bilgilerin x-yüksekliği (küçük x harfinin boyu) en az 1,2 mm olmalı. En geniş yüzeyi 80 cm²'den küçük ambalajda bu sınır 0,9 mm. Net miktarın rakamları ise ürünün miktarına göre 2 ile 6 mm arasında olmalı.
Etiket yönetmeliğindeki 2024 değişikliği ve 2026 son tarihi ne?
6 Nisan 2024'teki değişiklikle gıdanın adı, ön yüzde bütün kelimeleri aynı büyüklükte, aynı yazı tipinde ve aynı stilde yazılmak zorunda. Aroma kullanımı ve bazı ifadeler için de yeni kurallar geldi. Gıda işletmecilerinin bu değişikliklere 31 Aralık 2026'ya kadar uyması gerekiyor.
Barkod hangi boyutta olmalı?
EAN-13 barkod önerilen boyutta en ince çubuğu 0,330 mm, çubuk yüksekliği 22,85 mm ve genişliği iki yan boşlukla birlikte yaklaşık 37,3 mm. Yüzde 80 ile yüzde 200 arasında büyütülüp küçültülebilir. Barkod koyu renkte, açık zemine basılır.
Etiket tasarımı ile ambalaj tasarımı arasındaki fark ne?
Etiket, şişe, kavanoz ya da kutu gibi hazır bir ambalajın üstüne yapışan baskıdır. Ambalaj tasarımı ise kutunun ya da poşetin kendisinin bütün yüzleriyle tasarlanmasıdır. Az adetle başlayan markalar çoğu zaman hazır şişe ya da kutu üstüne etiketle başlar, adet arttıkça baskılı ambalaja geçer.
